Σε έναν απολογισμό της χρονιάς που τελειώνει, το περιοδικό Economist παρατηρεί ότι το 2016 αποτέλεσε τον επιθανάτιο ρόγχο όσων πιστεύουν ότι η ελεύθερη οικονομία και οι ελεύθερες κοινωνίες ευνοούν την ελεύθερη διακίνηση των αγαθών, κεφαλαίων, ατόμων και ιδεών, και, κατά συνέπεια, τη γενική ευημερία.
Μέσα στο 2016, οι σκιές υπερνίκησαν το φως: Το Brexit και η νίκη του Trump, η τραγωδία στη Συρία, η εγκαθίδρυση “ανελεύθερων δημοκρατιών” σε κράτη όπως η Ουγγαρία και η Πολωνία, η Τουρκία με τα εκατέρωθεν πραξικοπήματα, απόπειρες και καταστολές των δικαιωμάτων, η εκλογή του Duerte στις Φιλιππίνες, η ανερχόμενη δύναμη της Κίνας και της Ρωσίας. Πολλοί μίλησαν για “Επιτάφιο της φιλελεύθερης τάξης”. 

Αν κάνουμε μια αναδρομή στο τελευταίο τέταρτο του περασμένου αιώνα, με την πτώση του κουμμουνισμού, ο δρόμος του φιλελευθερισμού φαινόταν παραπάνω από εύκολος:  η κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» το 1989 είχε ως άμεση ιδεολογική συνέπεια την θριαμβευτική αναγγελία του «τέλους της ιστορίας», όπως το προφήτευσε ο Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας Francis Fukuyama, με το διάσημο βιβλίο του (“The End of History and the Last Man”), ο οποίος έσπευσε να αντικαταστήσει τον (ιστορικά) χρεοκοπημένο μαρξιστικό οικονομικό ντετερμινισμό με μια καινούρια νομοτέλεια. Ο φιλελεύθερος καπιταλισμός, κατά τον Fukuyama, πλέον είχε αναδειχθεί αδιαμφισβήτητος νικητής στο πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό και ιδεολογικό πεδίο σε αυτή την ιδιότυπη «μάχη των πολιτευμάτων». Ο Fukuyama προχώρησε τότε στη μεγαλόπνοη πρόβλεψη περί εξάλειψης των δομικών συγκρούσεων στην κατοπινή ιστορία της ανθρωπότητας. Ωστόσο, οι δεκαετίες που ακολούθησαν διέψευσαν αυτό το όραμα: Οι κοινωνικές ανισότητες οξύνθηκαν, και ο μέσος άνθρωπος συχνά έβλεπε τον πλούτο σαν έναν τρόπο συγκάλυψης διαφόρων προνομίων και την αξιοκρατία σαν πρόφαση ιδιωτικών συμφερόντων. Τα αποτελέσματα ήταν εμφανή μέσα στο έτος που τελειώνει: Άνοδος των εθνικιστικών κομμάτων, έξαρση της τρομοκρατίας και λαϊκή δυσφορία. Το άρθρο του Economist, ωστόσο, αισιοδοξεί ότι το Brexit και η Προεδρία Trump, όσο κι αν αποβούν φαινόμενα επιβλαβή και καταστροφικά, θα αποτελέσουν και μια πρόκληση για την ικανότητα του φιλελευθερισμού να επαναπροσδιοριστεί. 

Στο αντίθετο μήκος κύματος, οι προβλέψεις των Financial Times, στο τέλος της χρονιάς που φεύγει, είναι πιο απαισιόδοξες. Ο Martin Wolf, ο επικεφαλής των οικονομικών σχολιαστών της εφημερίδας, αφού υπενθυμίσει ότι το 2016 ήταν το έτος των δημαγωγών, καταλήγει ότι “η εκστρατεία των δημαγωγών οδηγεί αναπόφευκτα στο δεσποτισμό: η “Τυραννία της πλειοψηφίας”, που δεν είναι παρά το προσωπείο της “Ενός Ανδρός Τυραννία”. Υπάρχει πληθώρα παραδειγμάτων στην Ιστορία: από το Μουσολίνι και το Χίτλερ, ως τον Πούτιν, τον Τσάβες στη Βενεζουέλα και τον Βίκτορ Ορμπάν στην Ουγγαρία. Μέχρι, φυσικά, το Ντόναλντ Τραμπ, την κυριαρχία του οποίου τα “θεσμικά αντίβαρα” των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (όπως ο περίπλοκος μηχανισμός των Εκλεκτόρων), δεν στάθηκαν ικανά να αναχαιτίσουν.
Μπορεί όλα αυτά να αποτελέσουν το βήμα που μερικοί από τους βασικούς υποστηρικτές της δημοκρατίας του 20ού αιώνα, και πρωτίστως οι ΗΠΑ, θα υιοθετήσουν; Η απάντηση είναι θετική. Μπορεί να συμβεί ακόμα και στο λίκνο της σύγχρονης δημοκρατίας: οι θεσμοί που θεμελιώνουν το δημοκρατικό πολίτευμα δεν αυτοπροστατεύονται: χρήζουν της προστασίας των πολιτών αυτών που τους υποστηρίζουν και έχουν επίγνωση ότι τους θεσμούς αυτούς ενσαρκώνουν. Κοντολογίς, καταλήγει το άρθρο των Financial Times, η (αμερικανική) Προεδρία, ιδίως εάν έχει την υποστήριξη του Κονγκρέσου και του Ανωτάτου Δικαστηρίου, πράγμα που είναι πιθανό να συμβεί, είναι αρκετά ισχυρή ώστε να προκαλέσει μεγάλες βλάβες στην πατρίδα. Θεωρητικά μόνος του, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ μπορεί να αποφασίσει καταστροφικούς πολέμους. Ένας δεξιός δημαγωγός, επικεφαλής του πιο επιδραστικού θεματοφύλακα των δημοκρατικών αξιών, είναι μια καταστροφική πραγματικότητα. Ο Martin Wolf καταλήγει: “Η ερώτηση που ακόμα δεν έχει απάντηση είναι εάν ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε μπορεί να επιβιώσει”.
Ευχή είναι, όλα τα γεγονότα που σημάδεψαν αρνητικά το έτος που φεύγει, να αποτελέσουν το έναυσμα περισυλλογής και δράσης για την υπεράσπιση των δημοκρατικών αρχών και των ανοιχτών κοινωνιών μέσα στο έτος που έρχεται.
 
-Πηγές:
http://www.economist.com/news/leaders/21712128-liberals-lost-most-argume...
https://www.ft.com/content/9310dcea-c5d2-11e6-8f29-9445cac8966f 
-Πίνακας: «Η Ελευθερία οδηγεί το λαό», έργο του Ευγένιου Ντελακρουά (1830)

Πολυχρόνης Ευθ. Αγγελιδάκης, Δικηγόρος