" Με στάμπα που δε φαίνεται σε κέντησε η Σπανιόλα ή το κορίτσι που χορεύει απάνω στο σκοινί". Νίκος Καββαδίας
Tέλη της δεκαετίας του 70. Στα θρανία γράφαμε ακόμη την .. εθιμοτυπική έκθεση περί αποταμίευσης (να μία έννοια που διέφυγε του συγχρόνου εκπαιδευτικού συστήματος) και κερδίζαμε τους περιβόητους κόκκινους σιδερένιους κουμπαράδες του Ταμιευτηρίου. Βρισκόταν μόνιμα στολισμένος πάνω στο σκαλιστό σκρίνιο του σαλονιού για να θυμίζει στους επισκέπτες το ... χρέος τους. Το περιεχόμενό του γλιστρούσε προς τα έξω με την βοήθεια ενός μαχαιριού (μαμάς απούσης) και κατέληγε στο ψιλικατζίδικο, που "αποταμίευε" τα ζαχαρωτά μας όνειρα: Μακρόστενες ροζ καραμέλες με ζάχαρη.
Έτοιμη για μία τέτοια "κατάθεση" θα πρέπει να 'μουν όταν το μάτι μου έπεσε στην κούτα με τα Άρλεκιν. Έρωτας σε τιμή ευκαιρίας! Μόλις πενταπλάσια από το ζαχαρωτό. Έτσι πρωτοξεφύλλισα τα άρλεκιν και κατέληξα σ' ένα που στο εξώφυλλο είχε μία γοητευτική Σπανιόλα, η οποία χόρευε ξυπόλητη με μία μαυροκόκκινη φούστα. Στο βάθος η φιγούρα ενός ταυρομάχου.
Η "Καρμέλα" χωνόταν διακριτικά μέσα στο μεγάλο βιβλίο της Φυσικής για μέρες, μέχρι να καταφέρω να μυηθώ στο σλόγκαν "μ' ένα Άρλεκιν ξεχνιέσαι". Και με δύο παθαίνεις ... αμνησία, αλλά ευτυχώς άργησα πολύ να διαλέξω το επόμενο. Ο διάσημος Ματαντόρ -που ασφαλώς διέθεται "θεληματικό" πηγούνι, ό,τι κι αν σημαίνει αυτό- παροπλίστηκε μετά το ατύχημά του στην αρένα.....
Δεκαετία του 70. Τα πρωινά της Κυριακής πηγαίναμε βόλτα στο Μοναστηράκι. Όχι σπουδαία ψώνια. Απλά να .. μυρίσουμε τον αέρα του παζαριού και να ψαχουλέψουμε την πραμάτεια στους πάγκους. Τότε το Μοναστηράκι δεν ήταν ο τόπος της "Black Magic" αγοράς, αλλά ένα ατέλειωτο κυριακάτικο πανηγύρι. Τα μαγαζιά με τα τζιν και τα μακό ήταν λιγότερα και τα παλαιοπωλεία δέσποζαν ολούθε. Κάπου ανάμεσα σε εκείνες τις Κυριακάτικες περιπλανήσεις αποκτήσαμε το πρώτο μας επιτραπέζιο ραδιόφωνο. Παραμονές του Πάσχα κι είχα σταθεί πεισματικά μπροστά του -με τον μοναδικό τρόπο που "στρατοπεδεύουν" τα παιδιά- και δεν ξεκόλλαγα. Το ραδιόφωνο άλλωστε, κόστιζε πολύ περισσότερο από όλη την σειρά του "Ήλιου"(διάσημη εγκυκλοπαίδεια της εποχής) που ήθελαν οι γονείς μου να μου χαρίσουν. Το παζάρευα παρακλητικά μόνη μου με τον παλαιοπώλη κι εκείνος γέλαγε με το νάζι και το πείσμα μου. Ποιός κέρδισε στο παζάρι δεν θυμάμαι. Σημασία είχε ότι το ραδιόφωνο πέρασε στην κατοχή μου. Μπήκε στο σαλόνι, πάνω στο σύνθετο, στολίστηκε με σεμεδάκια και τα επόμενα χρόνια ενώ οι οπαδοί της τηλεόρασης στο σπίτι πλήθαιναν, απόμεινα η μοναδική πιστή λάτρης του. Μιλώντας στους νεώτερους για την γοητεία του είναι δύσκολο να εξηγήσεις τι σήμαινε ραδιόφωνο στις εποχές προ .. ιδιωτικών σταθμών.
Σαν βόμβα έσκασε η υπόθεση με τα χημικά της Συρίας και το επικείμενο ταξίδι τους για την καταστροφή τους στη Μεσόγειο. Καταστροφή δική τους, καταστροφή δική μας; Κανείς δεν ξέρει. Γιατί και οι ίδιοι δεν ξέρουν. Έρευνες δείχνουν το απαρχαιωμένο πλοίο που εμείς, ντε και καλά, πρέπει να εμπιστευτούμε, ότι θα φέρει εις πέρας την αποστολή του. Έρευνες δείχνουν πόσο επικίνδυνη είναι η εν πλω διάλυση των χημικών. Έρευνες πάνω ... σε έρευνες γίνονται, και το μέλλον μας αβέβαιο. Και έχουμε και τα «αγγελούδια» της πολιτικής μας σκηνής, που ενώ έχουν την προεδρία στην Ε. Ε., την φωνή τους ούτε που την ακούσαμε επί του θέματος. Μα καλά, δεν σκέφτονται ότι με την παραμικρή μόλυνση της Μεσογείου, πάει ο τουρισμός μας, πάνε όλα; Και μετά μου θέλουνε και ανάπτυξη; Πώς και δεν το σκέφτηκαν αυτές οι ... διάνοιες, πως ο κατ’ εξοχήν Νο 1 προορισμός της Ελλάδας, η Κρήτη, θα πληγεί ανεπανόρθωτα; Μάλλον θα πρέπει να πούμε την μαγική λέξη για να κινητοποιηθούν όλοι. No money, μετά από αυτό, «αγαπημένοι»!! Ο τουρισμός φέρνει λεφτά ... τουρισμό έχουμε το καλοκαίρι ... το καλοκαίρι οι άνθρωποι έρχονται για να κολυμπήσουν στην θάλασσα ... θάλασσα καθαρή μάλλον δεν θα έχουμε… Άρααα;;; Άρα κανείς δεν θα πει τίποτα, και όλοι θα περιμένουμε με αγωνία να στεφθεί με επιτυχία το όλο εγχείρημα. Όχι πως και σε περίπτωση που πάει κάτι στραβά, θα το μάθουμε, αλλά κουβέντα να γίνεται.
Είναι κάτι τραγούδια που "στοιχειώνουν" εποχές. Και μετά τα παίρνεις και τα κουβαλάς πάντα μέσα σου. Δεν ξέρω πώς και γιατί .. αλλά θαρρώ πως το πρώτο τραγούδι που αγάπησα ήταν αυτό του Μάνου Χατζηδάκη. Το θυμάμαι να παίζει στο ραδιόφωνο κι όλοι στο σπίτι να σιγοτραγουδούν. Ο παπούς μου όμως το άκουγε και βούρκωνε. Τον παρατηρούσα με την αφέλεια του παιδιού που αγνοεί ποιό κλειδάκι "ανοίγει" τις ευαισθησίες των μεγάλων. Και κάποια φορά έτρεξα κοντά του -φαίνεται- και ρώτησα: - Παπού, γιατί σ' αρέσει τόσο αυτό το τραγούδι; - Γιατί είναι χάρτινο το φεγγαράκι, μου απάντησε. - Όχι, το φεγγαράκι, παπού δεν είναι χάρτινο. Είναι αληθινό. Εκεί ψηλά στον ουρανό είναι, διαφώνησα με την αθωότητα της ηλικίας. - Κι όμως μωρό μου, όταν μεγαλώσεις θα δεις ότι το φεγγαράκι είναι χάρτινο.
Μάθαμε να παρακολουθούμε τις τραγωδίες των ... άλλων στους τηλεοπτικούς μας δέκτες και να εθιζόμαστε στη φρίκη σαν να πρόκειται για ψεύτικα εφέ που στοχεύουν το συναίσθημά μας. Όμως η Κεφαλλονιά και όσα συμβαίνουν εκεί δύο βδομάδες τώρα δεν είναι ταινία του ... Σπήλμπεργκ. Είναι η αλήθεια της σημερινής Ελλάδας. Αυτό που συνέβη σε κείνη τη γωνιά της γης μας, θα μπορούσε να 'χει συμβεί στη γειτονιά μας. Η Κρήτη άλλωστε δεν είναι "ξένη" στον εγκέλαδο και τις συνέπειές του. Αλλά ας δούμε μερικές αλήθειες για την Κεφαλλονιά: Άνθρωποι σαν και μας βρέθηκαν ένα μεσημέρι προ ημερών χωρίς ... σπίτι. Ο σεισμός τους πήρε αίφνης κάθε έννοια "βολέματος" βγάζοντάς τους σε δρόμους και αυτοκίνητα για να επιβιώσουν όπως όπως. Τι όμως σημαίνει πρακτικά αυτό; Σημαίνει πως το πρωί δεν ξυπνάς με καφέ στη ζεστή σου γωνιά. Ξυπνάς παγωμένος έχοντας περάσει μία ημιξάγρυπνη νύχτα, κουβαριασμένος στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου. Δεν έχεις την πολυτέλεια να αλλάξεις ρούχα, καθώς όλο το βιός σου βρίσκεται σε κείνο το σπίτι που οι αρμόδιοι δεν σ' αφήνουν να πλησιάσεις. Τα παιδιά σου κλαίνε και παραπονιούνται συνέχεια -άλλοτε από το κρύο κι άλλοτε επειδή είναι δύσκολο να συνηθίσουν την νέα τους πραγματικότητα. Οι ηλικιωμένοι γονείς σου είναι μία ακόμη πιο ανήσυχη κατάσταση: επιμένουν να μπουν στο "κόκκινο" σπίτι τους, γιατί δεν αντέχουν το χειμώνα και το κάθισμα του αυτοκινήτου δεν ... συντροφεύει την αρθρίτιδά τους. Περιμένεις καθημερινά εναγωνίως τα κρουαζιερόπλοια που λένε τα δελτία ειδήσεων αλλά κοιτώντας στο λιμάνι βλέπεις μόνο το κομμάτι που γκρεμίστηκε και .. πλοία πουθενά. "Aegean paradise" σκέφτεσαι. Τι ειρωνεία !!! Και ποιός στο στέλνει; Ο Ρέστης. Ας είναι. Αλλά ποιός θα πρωτομπεί εκεί;
Φεμινίστρια δεν υπήρξα ποτέ. Ίσως γιατί είχα την τύχη να γεννηθώ σε μία χώρα που δεν κακοποιούσε την γυναικεία υπόσταση. Κι άλλωστε η ισότητα πάντα πίστευα ότι είναι μία σχέση που διεκδικείς μέσα από την καθημερινή πρακτική σου. Απαιτείς σεβασμό, πείθεις ότι σου αξίζει και πορεύεσαι. Ανεξαρτήτως φύλου.Αλλά αυτά μπορείς τελικά να τα σκέφτεσαι αν είσαι Ελληνίδα, Γαλλίδα ή Αμερικάνα. Ή τέλος πάντων, αν έχεις την τύχη να γεννηθείς σε μία γωνιά του πλανήτη, που εξ ορισμού να σε σέβεται ως άνθρωπο, κάπως έστω. Η 6η Φεβρουαρίου έχει οριστεί ως «Παγκόσμια ημέρα κατά του ακρωτηριασμού των γυναικείων γενετικών οργάνων» και όπως σημειώνει η Unicef αυτή η ημέρα «μας υπενθυμίζει τη θλιβερή πραγματικότητα που εξακολουθούν να βιώνουν εκατομμύρια κορίτσια εξαιτίας της πρακτικής αυτής, που είναι διαδεδομένη σε μερικές από τις φτωχότερες χώρες του κόσμου». Το χειρότερο (όχι πως η εμπειρία και οι επιπτώσεις της δεν είναι τρομακτικές από μόνες τους) είναι ότι πρόκειται για εθιμικό δίκαιο. Βαθειά ριζωμένο στην αντίληψη λαών που το θεωρούν κομμάτι του πολιτισμού τους και της θρησκευτικής τους συνείδησης. Κάτι ανάλογο με το βάπτισμα των Χριστιανών σε μικρή ηλικία. Ασύγκριτα διαφορετικό όμως.
Ήταν μία από κείνες τις βρεγμένες χειμωνιάτικες μέρες. Το νερό είχε περάσει πάνω μου και μέσα μου. Ένοιωθα την υγρασία στις γόβες μου, που πλατσούρισαν στις μισές λακούβες της πόλης. Στα μαλλιά μου, που φλέρταραν με το "λούζεται η αγάπη μου στον Γουαδαλκιβίρ". Στα ρούχα μου, που δεν πρόλαβαν να κρυφτούν στην κιβωτό του Νώε. Ακόμη και στο μυαλό μου, που μύριζε ... μούχλα και εκνευρισμό. Έτρεχα πανικόβλητη να χωθώ στο σταθμό του λεωφορείου. Παρασκευή μεσημέρι. "Σκέψου, έλεγα μέσα μου. Λίγη ταλαιπωρία ακόμη και σε λίγο θα είσαι σπίτι. Στα ζεστά σου. Άσε τον χειμώνα να λυσσάει. Έχεις ένα Σαββατοκύριακο μπροστά σου να καλοπιάσεις τον εαυτό σου. Βάλτου μουσικές, βιβλία, καλοριφέρ στο φουλ, κοίμησέ τον, άστον να τεμπελιάσει, φτιάξτου κι εκείνο το έρμο το παστίτσιο που τόσο πεθύμησες. Ωπ .. κιμά έχουμε;". Κι εκεί ακριβώς .. ενώ αυτός ο εσωτερικός μονόλογος είχε κάνει στάση στην νοερή αναζήτηση του κιμά, ένιωσα ένα δυνατό σκούντημα. Τρέκλισα για λίγο και κόντεψα να χάσω την ισορροπία μου, ώσπου βρήκα ένα μπράτσο να κρατηθώ. Κοίταξα τον κάτοχό του και μου φάνηκε ... χαμένος εντελώς. Πλάι του δύο πιτσιρίκια σε κατάσταση παροξυσμού. Έτρεχαν, φώναζαν και πείραξαν όποιον έβρισκαν μπροστά τους. Εξού και το δικό μου σκούντημα. Του μουρμούρισα ένα "ευχαριστώ", με ξανακοίταξε σαν να ταξίδευε μίλια μακριά και του άφησα αμέσως το μπράτσο, μ' εκείνη την αδιόρατη ενοχή που έχουμε όταν στηριχτούμε τυχαία σ' έναν άγνωστο.
Μέρες ... προάγγελοι Δημοτικών εκλογών και Ευρωεκλογών. Κι Εθνικών ίσως. Πόσο πια να μη νοιάζεται κανείς; Αν δεν σε ταρακουνήσουν οι φωνές και οι χάριν του θεάσθαι τηλεδιαπληκτισμοί, όλο και κάποια είδηση θα τραβήξει την προσοχή σου στα καθημερινά ακούσματα. Και το επόμενο διάστημα όλο και κάποιο φυλλάδιο θα προστεθεί στη ρύπανση της ζωής σου. Όλο και κάποιος υποψήφιος θα κραυγάζει κάπου γύρω σου, διεκδικώντας ψήφο και σημασία ταυτόχρονα. Παρατηρώ με προσοχή την μετάλλαξη των εκλογικών σκηνικών μας. Θυμάμαι στην …αλλούθε γειτονιά μου πως έβγαινε για τρεις (!!!) τετραετίες ένας χαμηλών τόνων άνθρωπος ως Δήμαρχος. Σε μία περιοχή που υπήρχαν πρόσφυγες που τα κουτσοβόλευαν, δεξιοί που τα καλοβόλευαν και σοσιαλιστές που ήλπιζαν να τα καλοβολέψουν. Όμως τον ψήφιζαν όλοι! Δεν ήταν ο μπαλκονάτος κι αεράτος τύπος της χαιρετούρας. Κάθε άλλο. Ένας βασανισμένος τύπος των εξοριών και της Μακρονήσου ήταν, με αριστερό έντιμο παρελθόν και μόνες περγαμηνές την μόρφωση και τη σοφία του χαρακτήρα του. Παραμονές των εκλογών οι ανάγκες της εκστρατείας τον έσερναν και στα μπαλκόνια. Τον κοιτούσες και το 'νοιωθες ότι ήταν εκεί με το ζόρι.
Τις προάλλες, ξεσκονίζοντας κάποια παλιά αρχεία έπεσαν στα χέρια μου μερικοί κιτρινισμένοι φάκελοι ταχυδρομείου. Έμεινα αρκετή ώρα να κοιτάζω τα γραμματόσημα. Τις σφραγίδες. Τις ημερομηνίες. Η άκρη των φακέλων σκισμένη και μέσα το περιεχόμενο. Άνοιξα έναν διστακτικά. Σελίδα διπλωμένη στα τέσσερα. Πυκνογραμμένη. Γράμματα καλλιγραφικά. Με τις ουρές τους να ξεπηδούν από τις γραμμές του χαρτιού. Και κάθε σειρά να γέρνει ελαφρώς προς τα δεξιά. Ξεκινούσε με ένα "Αγαπημένη μου ανηψιά" και στο τέλος της σελίδας έγραφε: "Υγείαν έχομεν και το αυτό επιθυμούμε και για σας. Ο Θείος Επαμεινώνδας". Έμεινα να το σκέφτομαι. Οι εποχές που οι άνθρωποι επικοινωνούσαν με το ταχυδρομείο!! Έπαιρναν το πενάκι στο χέρι, έβρισκαν λίγα λεπτά ησυχίας, σκέφτονταν τον άλλο και έγραφαν. Μοιάζει τόσο μακρινό κι ας το πρόφτασα. Τόσο έξω από την κουλτούρα του σήμερα. Σήκωσα το τηλέφωνο να ρωτήσω το "Ρώυτερ" της οικογένειας τι απέγινε ο θείος Επαμεινώνδας.
Συχνά παρακολουθούμε σενάρια "επιστημονικής φαντασίας" στις ταινίες του Χόλυγουντ, που όμως καταφέρνουν να κρατήσουν αμείωτο το ενδιαφέρον μας για τις δύο τουλάχιστον ώρες που διαρκούν. Μετά σχολιάζουμε με ένα αδιάφορο "αυτά δεν γίνονται" και τις .. ξεχνάμε. Σήμερα λοιπόν υπάρχει ένα τέτοιο "σενάριο" μόνο που δεν παίζεται στη μεγάλη οθόνη ... αλλά στη γειτονιά μας. Μην ανησυχείτε, δεν θα κρατήσει δύο ώρες αφήγησης. Μάλλον θα φτάσουν μερικά λεπτά για να το διαβάσετε. Ίσως μάλιστα -επειδή παραδόξως αυτή η "ταινία"¨είναι διαδραστική- χρειαστεί να βοηθήσετε στον επίλογό της. Πρωταγωνιστής της υπόθεσης μας είναι ένα πλοίο: το Cape Ray. Οι "περγαμηνές" του θα το βάπτιζαν μάλλον γέρικο σκαρί, καθώς ναυπηγήθηκε από την Ιαπωνία στη δεκαετία του 1970. Αργότερα, το 1994 πέρασε στα χέρια του Αμερικανικού Ναυτικού. Μόλις πρόσφατα κι ενώ ετοιμαζόταν να κοπεί για σκραπ, το πλοίο αυτό πήρε παράταση "ζωής" για να αναλάβει μία ... άκρως επικίνδυνη αποστολή. Αλλά ας συνεχίσουμε ... σκηνοθετικά. Πλάνο δεύτερο και με flash back επίσης: Περίπου την ίδια εποχή -τότε που φτιάχτηκε το Cape Ray- στο Μέριλαντ των ΗΠΑ φτιάχτηκε και η πρώτη βάση χημικών πειραμάτων σε στρατιωτικιό προσωπικο, η βάση Edgewood Arsenal.
Αν κάτι πρωτοζήλεψα στα χωριά της Κρήτης είναι οι παλιές, μεστές και πανέμορφες μαντινάδες που ακούς. Γερόντισσες μαυροντυμένες πιάνουν και σου αραδιάζουν στις εξώπορτες αποσπάσματα από τον Ερωτόκριτο για καλωσόρισμα. Στα γλέντια οι ξακουστοί μαντιναδολόγοι κάθονται αντικρυστά και συνερίζονται ποιός θα καταφέρει να θυμηθεί μεγαλύτερο κομμάτι από το έργο του Βιτσέντζου Κορνάρου. "Να μην απορείς, μου πε κάποτε ένας τέτοιος γέροντας. Για μας είναι ο κρητικός Σαίξπηρ". 424 χρόνια !!! Πώς να μην απορώ; Η Κρήτη από το 1590 -που τοποθετείται κατά προσέγγιση η συγγραφή του Ερωτόκριτου- διαδίδει από στόμα σε στόμα κι από γενιά σε γενιά τα στιχάκια του. Σκέφτομαι αν έχουμε κάτι ανάλογα πολύτιμο και καλοφυλαγμένο στις παραδόσεις που κληρονομήσαμε και .. δεν το βρίσκω. Ο παπούς μου έλεγε όλο τον Ερωτόκριτο από στήθους. Το μόνο που επέμεινε να μάθει στα 11 παιδιά του ήταν αυτό. Κάποτε ο δάσκαλος πήγε σπίτι να του πει ότι η μικρή του κόρη, το στερνοπούλι του, είναι καλή στα γράμματα. Ο παπούς μου γέλασε περιφρονητικά και του 'πε: Ίντα λες δάσκαλε; Έντεκα κοπέλια έχω και τα δέκα μάθανε αμέσως τον Ερωτόκριτο. Μόνο αυτή δεν τον κατέχει ολόκληρο. Π' ανάθεμα τις βουλές που 'χετε οι γραμματιζούμενοι.